همکاری با آتلیه شهرسازی پاریس (َAPUR) در تهیه طرح جامع سوم تهران

پیش‌تر دربارهٔ آتلیهٔ شهرسازی پاریس، اپور (APUR)، به‌عنوان نهادی برای مطالعات و برنامه‌ریزی شهری نوشته‌ام. اپور یک سازمان غیرانتفاعی و نهاد پژوهشی-مشورتی در حوزه برنامه‌ریزی شهری است که در سال ۱۹۶۷ با هدف مطالعه، تحلیل و پشتیبانی از سیاست‌های توسعه، مسکن و آمایش سرزمین در کلان‌شهر پاریس و منطقه ایل-دو-فرانس تأسیس شد. این بار می‌خواهم از تجربهٔ همکاری با این نهاد در زمان تهیهٔ طرح جامع سوم تهران در سال ۱۳۸۳ بگویم؛ همکاری‌ای که با پیگیری زیاد شکل گرفت و با وجود هزینهٔ اندکش در مقایسه با هزینه‌های تهیهٔ طرح، به باور من ارزشمند و سودمند بود.

آغاز همکاری و تبادل تجربه

در آن دوره، به‌عنوان مدیر مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر تهران (TGIC)، دربارهٔ شیوهٔ تهیهٔ طرح جامع با مجریان آن اختلاف‌نظر داشتم. با اصرار و پیگیری من، سرانجام قرار شد تا زمینهٔ مشورت و همکاری با یک مشاور بین‌المللی فراهم شود. آشنایی قبلی‌ام با فرانسه در انتخاب اپور و آغاز این ارتباط مؤثر بود.

آتلیهٔ شهرسازی پاریس در کنار مطالعات مربوط به پاریس و گراند پاریس، در همکاری‌های فنی بین‌المللی و تبادل تجربه میان شهرها نیز مشارکت دارد. این همکاری‌ها را باید از مطالعات تطبیقی آن دربارهٔ شهرهای دیگر متمایز کرد: همکاری فنی و تبادل تجربه با شهرهایی مانند بخارست، ورشو و پنوم‌پن، یک نوع فعالیت است و مقایسهٔ سیاست‌های شهری لندن، نیویورک، سان‌فرانسیسکو یا سائوپائولو، نوعی دیگر. در مطالعات تطبیقی این نهاد، شهرهایی مانند بروکسل، هلسینکی، رم و بوگوتا نیز بررسی شده‌اند. این سابقهٔ متنوع در شناخت مسائل شهری و تبادل دانش و تجربه، از دلایل انتخاب اپور برای همکاری با تهران بود. [۴]

در این میان، مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر تهران نقش کارگزار و مذاکره‌کننده را بر عهده داشت و زمینهٔ عقد قرارداد همکاری فنی میان مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران، به‌عنوان مجری تهیهٔ طرح جامع، و آتلیهٔ شهرسازی پاریس فراهم آورد. این همکاری در میانهٔ دههٔ ۱۳۸۰ به مرحلهٔ اجرا رسید.

در چارچوب این همکاری، هفت متخصص اپور در زمینه‌های معماری، شهرسازی، حمل‌ونقل، سیستم‌ها، اقتصاد شهری و سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)، به دعوت شهرداری تهران و برای همکاری فنی با طرح به ایران آمدند. آنان در دو مرحله، با برگزاری جلسه‌ها و کارگاه‌های مشترک با دست‌اندرکاران و مشاوران طرح و بازدید از بخش‌هایی از تهران، ارزیابی خود را ارائه کردند. حاصل این کار دو گزارش بود که در پیوست ۱ کتاب «تجارب فرایند برنامه‌ریزی شهری» آورده‌ام.

ترجمهٔ فارسی گزارش‌ها را دفتر ما انجام داد و آن‌ها را برای همهٔ مشاوران طرح فرستادیم. از نظر من، این گزارش‌ها حاوی نظرهای سودمندی بود که می‌توانست در ادامهٔ تهیهٔ طرح به کار آید. متأسفانه این همکاری از سوی مدیران و مسئولان طرح دنبال نشد. متن کامل گزارش که در پیوست 1 کتاب تجارب برنامه ریزی شهری آمده را می توانید از همین پست دانلود کنید[5] .

بخش دیگری از همکاری به بازدید مشاوران ایرانی از پاریس اختصاص داشت. ۲۲ مشاور همکار طرح، در دو سفر جداگانه، با همکاری اپور بازدیدهای یک‌هفته‌ای از پروژه‌های شاخص پاریس داشتند تا با پروژه‌ها و شیوهٔ تهیه و اجرای آن‌ها آشنا شوند.

من نیز در سفری یک‌هفته‌ای با حضور شش نفر از شهرداری تهران، شورای شهر، وزارت کشور و وزارتخانهٔ متولی مسکن و شهرسازی شرکت داشتم. در این سفر، برنامه‌ای فشرده از دیدار با مسئولان اپور و بازدید از برخی پروژه‌های شاخص پاریس انجام شد.

چند نکته از ارزیابی اپور

خلاصهٔ منتشرشدهٔ ارزیابی اپور در مجلهٔ «منظر» هم به نوآوری‌های روند تهیهٔ طرح اشاره می‌کند و هم کاستی‌های آن را بررسی می‌کند. تهیهٔ هم‌زمان طرح جامع و طرح‌های تفصیلی و همکاری نهادها، از نظر گزارش، به هماهنگی بیشتری در مقیاس شهر و مناطق نیاز داشت. [۱]

در این خلاصه، بر چند موضوع تأکید شده است: روشن شدن ارتباط تشخیص مسائل با پیشنهادهای طرح؛ هماهنگی میان مطالعات و مناطق؛ بررسی تهران در پیوند با مجموعهٔ شهری؛ و مطالعهٔ یکپارچهٔ جمعیت، مسکن و اقتصاد. دربارهٔ پروژهٔ GAMA/GIS نیز آمده است که در صورت تکمیل، می‌تواند ابزار خوبی برای شناخت اجتماعی و بازار مستغلات تهران باشد. [۱]

نکتهٔ مرتبط با موضوع عابرشهر، کم‌توجهی به پیاده و دوچرخه است. گزارش از فراموش شدن پیاده‌ها در برنامه‌های عملیاتی فضاهای عمومی و نبود تقریباً کامل برنامه پیش‌بینی برای دوچرخه سخن می‌گوید. همچنین خواهان پیوند مطالعات حمل‌ونقل با کاربری زمین، تراکم و فضاهای عمومی است و تناقض میان اولویت اعلام‌شدهٔ حمل‌ونقل عمومی و ادامهٔ تعریض معابر و ساخت تقاطع‌های غیرهمسطح را یادآور می‌شود. [۱]

دیدار با عبدالعزیز فرمانفرماییان در پاریس

یکی از خاطره‌انگیزترین بخش‌های آن دوره برای من، فرصت دیداری چندساعته با مهندس عبدالعزیز فرمانفرماییان (شازده) در پاریس بود. نام او با آثاری مانند مسجد دانشگاه تهران پیوند خورده است. ورزشگاه یکصد هزارنفری آزادی نیز از کارهای شاخص دفتر او و همکارانش بود. دفتر فرمانفرماییان با همکاری ویکتور گروئن و همکاران در تهیهٔ نخستین طرح جامع تهران، در دههٔ ۱۳۴۰، نقش داشت. [۲، ۳]

او در خانهٔ زیبای خود در منطقهٔ شانزدهم پاریس، از من و دوستم که ساکن پاریس بود پذیرایی کرد. او با وجود سن بالا، به‌قدری فروتن و خاضع بود که خود از ما پذیرایی می‌کرد. وقتی دربارهٔ همکاری با اپور برایش توضیح دادم، بسیار خوشحال شد و به ما تبریک گفت.

در آن گفت‌وگو، از مسئولیت خود در تهیهٔ نخستین طرح جامع تهران سخن گفت. توضیح می‌داد که در آن زمان، در مقام معماری شناخته‌شده و با ارتباطاتی که با دربار داشت، این کار را بر عهده گرفته بود. با این حال، معتقد بود تهیهٔ طرحی در این مقیاس باید به دست شهرسازان حرفه‌ای انجام می‌شد. او به کارهای معماری خود، از جمله ساختمان وزارت کشاورزی و ورزشگاه آزادی، اشاره می‌کرد و خود را معماری توانمند می‌دانست، نه شهرساز.

موضوع دیگری که از آن دیدار به یاد دارم، نگرانی او از سرنوشت اسناد حرفه‌ای‌اش بود. به گفتهٔ او، اسناد طرح جامع که در دفترش در ضلع جنوبی میدان فلسطین تهران (محل فعلی مسجد امام صادق (ع)) نگهداری می‌شد، پس از مصادرهٔ اموال و تخریب ساختمان از بین رفته بود. گله داشت که دست‌کم می‌توانستند، طراحی مسجدی را که در آن میدان ساخته شده بود، به او بسپارند. از نظر او، همکاری با نهادی بین‌المللی مانند اپور این امید را در او ایجاد می‌کرد که نسخه‌ای از مدارک طرح برای سال‌ها در آنجا محفوظ بماند و از این نظر همکاری با یک مؤسسهٔ بین‌المللی را می‌ستود.

پرسشی درباره عدد ۶۰ درصدسطج اشغال

در همان دیدار، از او دربارهٔ ضابطهٔ ساخت‌وساز در ۶۰ درصد شمالی قطعه پرسیدم؛ ضابطه‌ای که بر شکل ساختمان‌ها، رابطهٔ بنا و حیاط و سازمان فضایی شهرهای ما اثر گذاشته است. پرسش من دربارهٔ دلیل انتخاب دقیق این عدد بود: چرا ۶۰ درصد و نه ۵۵ درصد، یا مقداری بیشتر یا کمتر؟

فرمانفرماییان ابتدا گفت که علت انتخاب این عدد را به یاد نمی‌آورد. سپس از مهندس غفاری یاد کرد و پیشنهاد ضابطه را به او نسبت داد. تلفنی پرسش را با او در میان گذاشت. آنچه از پاسخ به یاد دارم، اشاره به ایجاد نوعی نظم در ساختار شهر بود که به سرعت در حال توسعه بود؛ توضیحی که برای من، به‌ویژه با توجه به مسئلهٔ قطعه‌بندی متفاوت زمین، قانع‌کننده نبود.

برای من، رفتار فرمانفرماییان در این گفت‌وگو نیز اهمیت داشت. برداشت من این بود که او آدم بسیار صادقی است؛ ندانستن خود را پنهان نکرد و کوشید پاسخ را از همکارش جویا شود. این برداشت شخصی من از همان دیدار است.

آمدن یک ضابطه در طرح جامع، به‌خودی‌خود علت انتخاب عدد آن را روشن نمی‌کند. توضیح‌هایی دربارهٔ نورگیری، تهویه یا نسبت فضای ساخته‌شده و باز را می‌توان بررسی کرد، اما بدون سندی از روند تصمیم‌گیری، نباید آن‌ها را دلیل قطعی انتخاب ۶۰ درصد دانست. مسئلهٔ من همچنان مبنای انتخاب همین عدد است.

پژوهش شایسته و استدمن با عنوان «تأثیر مقررات و قوانین بر شکل ساخته‌شدهٔ مسکونی در تهران» نیز برای دنبال کردن این پرسش مفید است. نویسندگان افزایش سطح اشغال به ۶۰ درصد را با نخستین طرح جامع تهران مرتبط می‌دانند، اما می‌گویند اسناد همراه مقررات، منطق آن‌ها را توضیح نمی‌دهند. آنان دربارهٔ ملاحظات اقلیمی و احتمال تأثیر گرفتن عدد از سطح اشغال بافت موجود فرضیه مطرح می‌کنند؛ این فرضیه‌ها، سند اثبات‌شدهٔ علت انتخاب دقیق ۶۰ درصد نیستند. [۳]

فرصتی که می‌توانست ادامه پیدا کند

همکاری با اپور، با همهٔ محدودیت‌ها و کوتاهی مدتش، برای من تجربه‌ای ارزشمند بود. دو گزارش، کارگاه‌های مشترک و بازدیدهای تهران و پاریس فرصتی فراهم کرد تا روند تهیهٔ طرح جامع و تفصیلی از زاویه‌ای دیگر نیز بررسی شود و مشاوران با تجربه‌های متفاوت آشنا شوند. تأسف من این است که این همکاری و گفت‌وگوی حرفه‌ای ادامه پیدا نکرد.

منابع

۱. خلاصهٔ «ارزیابی علمی مؤسسهٔ شهرسازی پاریس از طرح جامع شهر تهران»، مجلهٔ منظر، ویژه‌نامهٔ شمارهٔ دوم، صفحات ۶۴ تا ۶۹. در این نوشته از همین خلاصه استفاده شده است، نه از متن کامل دو گزارش پیوست کتاب.

خلاصهٔ ارزیابی اپور در مجلهٔ منظر

۲. کامران دیبا، «فرمانفرماییان»، مجلهٔ معمار، شمارهٔ ۱۵؛ برای معرفی کوتاه آثار و سابقهٔ دفتر او. روایت دیدار پاریس، خاطرهٔ شخصی نویسندهٔ این یادداشت است و به این منبع نسبت داده نمی‌شود.

معرفی فرمانفرماییان و کارنامهٔ دفتر او در معمار

۳. Shayesteh, H. & Steadman, P. (2013). The impacts of regulations and legislation on residential built forms in Tehran. The Journal of Space Syntax, 4(1). بخش‌های مرتبط با بحث حاضر: صفحات ۹۵، ۹۸ تا ۱۰۱ و ۱۰۳.

مقالهٔ شایسته و استدمن در مخزن دانشگاه کالج لندن

[۴] گزارش فعالیت‌های آپور در سال ۲۰۱۵؛ مطالعهٔ تطبیقی سیاست‌های شهری کلان‌شهرها، آپور؛ مطالعهٔ تطبیقی هشت کلان‌شهر، معرفی در شبکهٔ آژانس‌های شهرسازی فرانسه.