اطلس کلانشهر تهران؛ از شناخت سرزمین و مردم تا فهم تجربهٔ شهری
معرفی «اطلس کلانشهر تهران، سرزمین و مردم»؛ تجربهٔ پیشروی شهرداری تهران در پیوند نقشه، آمار و پژوهش و نگاهی به ادامهٔ این مسیر برای شناخت زندگی روزمرهٔ شهر.
حدود دو دهه پیش، شهرداری تهران در تهیهٔ «اطلس کلانشهر تهران» گامی مهم برداشت: فراهم‌کردن بستری مشترک برای شناخت شهر از طریق نقشه، آمار و تحلیل، با همکاری علمی پژوهشگران ایرانی و فرانسوی. به باور من، این اقدام در زمان خود پیشرو و جسورانه بود؛ زیرا ظرفیت اطلاعاتی مدیریت شهری را به دانش و تجربهٔ پژوهشی پیوند می‌داد.
«اطلس کلانشهر تهران، کتاب اول: سرزمین و مردم» در سال ۱۳۸۴ (۲۰۰۵)، با همکاری مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر تهران (TGIC) و گروه پژوهشی «جهان ایرانی» وابسته به مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه (CNRS) منتشر شد. سیدمحسن حبیبی، برنارد هورکاد، شهریار زرین، مسرت امیرابراهیمی و محمدحسن موسوی‌زاده در فهرست پدیدآورندگان آن نام برده شده‌اند. اطلاعات پایه و نقشه‌های دیجیتالی مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر تهران، زیرساخت این کار را فراهم کردند. انتشار نقشه‌ها و توضیحات به فارسی، فرانسه و انگلیسی، امکان مطالعهٔ تهران را برای مخاطبان داخلی و پژوهشگران بین‌المللی گسترش می‌داد. بخش فارسی این اثر ۲۱۸ صفحه دارد. [۱]
از تولید نقشه تا ابتکار مدیریتی در به‌کارگیری داده‌ها
در روایت حرفه‌ای نویسنده از زمینهٔ شکل‌گیری این اثر، تهیهٔ نخستین مجموعهٔ نقشه‌های پوششی دیجیتال تهران در مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر تهران، یکی از پایه‌های مهم این تجربه بود. بنا بر همین روایت، هنگام آغاز تهیهٔ این نقشه‌های دیجیتال برای شهرداری، بیش از سی سال از به‌روزرسانی نقشه‌های تهران گذشته بود؛ ازاین‌رو، تهیهٔ آن‌ها خود اقدامی نوآورانه برای جبران این خلأ اطلاعاتی بود که با ابتکار و پشتکار مدیریت مرکز پیش رفت. اطلس، در این نگاه، یکی از خروجی‌های مهم مجموعهٔ گستردهٔ داده‌های تولیدشده در مرکز بود، نه تمام هدف یا تنها حاصل آن فعالیت. اهمیت این خروجی در آن بود که سرمایهٔ اطلاعاتی مرکز در سطح تولید و نگهداری نقشه باقی نماند و به محصولی پژوهشی و قابل استفاده تبدیل شود؛ نقشه‌های مرکز با داده‌های جمعیتی، اجتماعی و کالبدی پیوند خوردند و برای شناخت و تحلیل شهر به کار گرفته شدند. این، نمونه‌ای از استفادهٔ به‌جا و هدفمند از اطلاعاتی بود که برای تهیهٔ آن‌ها هزینه و کوشش فنی صرف شده بود.
پشت این دستاورد علمی، ابتکار و پشتکار مدیریت مرکز نیز قرار داشت: طرح ایده، توضیح و دفاع از ضرورت آن برای شهرداری تهران، جلب حمایت و دریافت بودجه و سپس فراهم‌کردن زمینهٔ همکاری با پژوهشگران و پیشبرد امور اجرایی تا رسیدن به محصولی قابل انتشار. در همان روایت، شهرداری تهران در آن دوره از ایده‌های نو حمایت می‌کرد، اما تبدیل یک پیشنهاد به طرحی پذیرفته‌شده و برخوردار از بودجه، آسان نبود و به اقناع، پیگیری و جسارت مدیریتی نیاز داشت. اهمیت این نقش را نباید در معرفی اطلس نادیده گرفت. نوآوری تنها با در اختیار داشتن داده یا فناوری رخ نمی‌دهد؛ مدیریتی پیشرو لازم است که ارزشِ استفاده از این ظرفیت را تشخیص دهد، حمایت لازم را به دست آورد و مسئولیت پیشبردش را بپذیرد. از این منظر، اطلس تهران حاصل پیوند توان فنی مرکز، همکاری علمی، ابتکار مدیریت مرکز و حمایت شهرداری برای تبدیل اطلاعات به دانشی قابل استفاده دربارهٔ شهر بود.
ارزش اطلس در محتوای آن آشکار می‌شود. سرزمین و ویژگی‌های طبیعی، تاریخ گسترش تهران، جمعیت و ساختار سنی، مهاجرت، اشتغال، آموزش و مسکن، در قالب بیش از ۲۰۰ نقشهٔ آماری و توصیفی بررسی شده‌اند. این مجموعه، شهر را فراتر از شبکهٔ معابر و ساختمان‌ها، به‌صورت پهنه‌ای از زندگی مردم و تفاوت‌های اجتماعی و فضایی قابل مطالعه می‌کند. برای مثال، کنار هم خواندن نقشه‌های سالمندی، مسکن و اشتغال، زمینهٔ پرسش دربارهٔ نیازهای متفاوت محله‌ها را فراهم می‌آورد؛ پرسش‌هایی که پاسخشان به بررسی و شواهد تکمیلی نیاز دارد.
از این منظر، اقدام شهرداری تهران در زمان خود، سرمایه‌گذاری مهمی در زیرساخت شناخت شهر بود. اطلس می‌توانست مرجعی مشترک برای پژوهشگران، برنامه‌ریزان و مدیران فراهم کند تا دربارهٔ یک شهر، با اطلاعات و مبناهای مکانی روشن گفت‌وگو کنند. شناسنامه، منابع، تاریخ داده‌ها، مقیاس نقشه‌ها و تعریف محدوده‌ها نیز بخشی از اعتبار این مرجع‌اند؛ زیرا بدون شناخت آن‌ها، مقایسه و تفسیر نقشه‌ها ممکن است گمراه‌کننده شود. این اثر را امروز باید با توجه به زمان تهیهٔ داده‌هایش خواند، نه به‌عنوان تصویری به‌روز از تهران کنونی.
برای دیدن اینکه این ظرفیت شناختی چگونه می‌تواند به مسائل روزمرهٔ زندگی شهری نزدیک‌تر شود، می‌توان به فعالیت‌های آپور، آتلیهٔ شهرسازی پاریس، رجوع کرد. «اطلس تردد پیاده در فضاهای عمومی پاریس»، منتشرشده در سپتامبر ۲۰۲۶، برآورد تردد پیاده را با عرض پیاده‌رو، فعالیت‌های تجاری، ارتباط با مترو، نیمکت و سایه کنار هم قرار می‌دهد. برآوردها بر داده‌های ناشناس‌شده و تعدیل‌شدهٔ موقعیت‌یابی تلفن همراه استوارند. آپور تأکید می‌کند که این ارقام باید برای شناخت مرتبهٔ بزرگی و مقایسهٔ مکان‌ها خوانده شوند، نه به‌عنوان شمارش دقیق و قطعی افراد. چنین ترکیبی کمک می‌کند مسیرهای پرترددی شناسایی شوند که امکاناتشان پاسخگوی حضور مردم نیست. [۲]
اطلس تهران و اطلس عابران پاریس، موضوع و روش یکسانی ندارند؛ پیوند آن‌ها در اهمیت شناخت مکانی برای تصمیم‌گیری است. تجربهٔ تهران، ظرفیت ارزشمند گردآوری و نمایش منسجم اطلاعات شهری را نشان می‌دهد و کار تازهٔ آپور، نمونه‌ای از گسترش این ظرفیت به شرایط استفادهٔ روزمره از شهر است. ادامهٔ آن اقدام پیشرو برای تهران امروز می‌تواند با همین پرسش آغاز شود: چگونه می‌توان اطلاعات جمعیت، مسکن و خدمات را به پیوستگی مسیرها، دسترس‌پذیری، سایه و امکان درنگ پیوند داد تا نقشه، علاوه بر نشان‌دادن شهر، به فهم زندگی در آن کمک کند؟
سپاسگزاری
در پایان، از همهٔ دست‌اندرکاران تهیهٔ این اطلس صمیمانه سپاسگزارم. در این میان، برنارد هورکاد با تکیه بر تجربه و پژوهش‌های پیشین خود، پشتوانهٔ روش‌شناختی مهمی برای تدوین اطلس فراهم کرد و برای تبیین موضوعات آن، روشی روشن در اختیار داشت. زنده‌یاد دکتر سیدمحسن حبیبی نیز با شناخت دقیق خود از تحولات تهران، در انتخاب و صورت‌بندی سرفصل‌هایی نقش مهمی داشت که طرح و تبیین آن‌ها در اطلس می‌توانست به فهم بهتر شهر کمک کند. همچنین از دکتر محمدحسن موسوی‌زاده، عضو هیئت‌مدیره، قدردانی ویژه دارم؛ حمایت‌ها و پیگیری‌های جدی ایشان برای رفع موانع سیاسی و انتشار به‌موقع اطلس اهمیت ویژه‌ای داشت؛ شاید بدون همراهی ایشان، انتشار به‌موقع انجام نمی‌شد.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
[۱] معرفی و مشخصات کتاب در نشریهٔ Iranian Studies، پایگاه Cambridge Core؛ اطلس کلانشهر تهران، جلد اول: سرزمین و مردم، چاپ ۲۰۰۵، شابک 964-7943-46-6.
[۲] اطلس تردد پیاده در فضاهای عمومی پاریس، وب‌سایت رسمی آپور، سپتامبر ۲۰۲۶.
دیدگاه‌ها